همواره ذهن انسان مشغول به این معنی است که چرا بعضی از امور بر امور دیگر برتری می یابند و آنگاه که این برتری را خداوند به امری اختصاص داده باشد شدت کنکاش ذهن نیز بیشتر می گردد،

چه ویژگی و خاصیتی در ماه مبارک رمضان است که خداوند شبهای آن را بر شبهای دگر و روزهای آن را بر همه روزها فضیلت بخشیده است؟

بعضى از روايات، ماه رمضان را ابتداى سال قمرى بر شمرده ‏اند، چنانچه حضرت امام صادق ‏عليه السلام فرموده: اگر ماه رمضان]از آفات[ سالم و درامان باشد، تمام سال سالم خواهد بود.
همچنين فرموده ‏اند: اول سال و ابتداى آن ماه رمضان است. در روايت ديگرى حضرت چنين فرموده ‏اند: در كتاب الهى عدد ماه‏ها هنگام آفرينش آسمانها و زمين نزد خداوند دوازده ماه آمده است كه سرآمد و درخشان‏ترين آن‏ها، ماه خدا يعنى ماه رمضان است و قلب ماه رمضان شب قدر است و قرآن در شب اول ماه رمضان نازل گرديده است، بنابراين، با قرآن از اين ماه استقبال نما.( اصول كافى، ج 4، ص 67.)
در سوره بقره آيه 185:
شهر رمضان الّذى انزل فيه القرآن هدى للنّاس و بينات من الهدى والفرقان.
»ماه رمضان ماهى است كه قرآن در آن براى هدايت و راهنمايى بشر وامتياز حق از باطل نازل شده است.«
اين گونه بزرگداشت ماه رمضان بيانگر مقدم بودن اين ماه بر ماههاى ديگر است. زيرا نام هيچ ماهى از ماههاى سال غير از ماه رمضان در قرآن ذكر نشده و چه بسا همين ويژگى براى توجه دادن به تقدم اين ماه باشد)خدا عالم تراست(.
علاوه بر اين، اگر ماه رمضان و مجموعه عباداتى كه اختصاص به آن دارد، در اول سال قرار گيرد و انسان با چنين معنويت و آمادگى روحى سال خود را آغاز نمايد. اميد است كه بقيه‏ى سال را نيز بر همين روال پيش رود، چنانچه بسيارى از شواهد نقلى و عقلى بر اين مطلب دلالت دارد كه زمان آغاز و شروع اعمال، نقش مستقيمى در آمادگى و موفقيت در حين عمل و به پايان رساندن آن دارد.
از ديگر بشارت‏هاى بزرگ ماه رمضان، فرمايش پيامبراكرم ‏صلى الله عليه وآله است كه فرمود:
»مَنْ انسلخَ عنه شهر رمضان و لم يغفرله فلا غفراللَّه له«
خداوند نيامرزد كسى را كه ماه رمضان بر او بگذرد و مورد بخشش وآمرزش خداوند قرار نگيرد.«
نفرين پيامبر بر كسانى كه در اين ماه بخشوده نشوند، از آن جهت است كه پيامبر، رحمت نبايد مسلمانى را هر چند كه گنه‏كار باشد نفرين كند. از بزرگترين شواهدى كه اين مطلب را تأييد مى‏ كند روايات فراوانى است كه در اين خصوص وارد شده است كه راههاى نفوذ شياطين در اين ماه بسته مى‏ شود و درهاى بهشت و رحمت الهى باز مى ‏گردد و درهاى آتش مسدود مى ‏شود و خداوند در برابر دشمنان جنّى از انسان حفاظت مى ‏كند.( بحارالانوار، ج 96، ص373 366 360 350.)
و ملك الهى از ابتدا تا آخر ماه ندا سر مى ‏دهد، چنانچه در ايام ديگر با اين گستردگى بيان نشده است(مستدرك الوسايل، ج 7، ص 426، روايت 9.)، و فقط براى ثلث آخر شب‏هاى سال و تمام شب‏هاى سال و تمام شب‏هاى جمعه و تمام شب‏هاى ماه رجب چنين ندايى از جانب خداوند وارد گرديده است. از ديگر امتيازات اين ماه، استجابت دعا

»ادعونى أستجب لكم(سوره غافر آيه 60.)
»بخوانيد مرا تا اجابت كنم شما را«
مى‏ باشد. و راستى كه هر يك از امور ذكر شده نزد اهلش منزلت بسيار والايى دارد و آنها را به عنوان سنّت الهى بر خويش تلقى مى ‏نمايند. و با شادى و شعف و تشكر از پروردگار به استقبال آن رفته و بهره‏ مند مى ‏گرداند. اما افراد بى ‏توجه يا منكر، به واسطه‏ ى كوتاهى و ناسپاسى، از اين رحمت چندان بهره‏ اى نخواهند داشت، بلكه محروم خواهند گرديد. چنانچه نقل شده(53) كه بعضى از آنان نتوانسته‏اند از بسته بودن شياطين در اين ماه استفاده فراوانى ببرند و گويا فهم و هضم اين مطلب و منظور از آن بر آنها گران آمده است: در حالى كه اين مطلب در ماه رمضان بسيار واضح و محسوس است و آثار بسته بودن شياطين همچون فراوانى عبادت‏ها و خيرات در عالم، روشن و غيرقابل انكار است و هركس كه حقيقت شيطان و چگونگى نفوذ و سيطره‏ى او بر انسان را بشناسد، شكى در آن نخواهد داشت و مى ‏داند كه خود دارى از خوردن و آشاميدن - مخصوصاً اگر همراه حفظ زبان از پرگويى باشد - خود مانع نفوذ و تصرّف شياطين در قلب روزه دار مى ‏شود، چنانچه حضرات ائمه‏ عليه السلام در رواياتى به اين مطلب اشاره فرموده ‏اند:
»انّ الشّيطان لَيَجْرى منْ ابن آدم مَجرى الدّم فضَّيقوا مُجاريه بالجوع و العطش«( تنبيه الخواطر، ج 1، ص 101.)
»راههاى نفوذ شيطان را با گرسنگى و تشنگى ببنديد، زيرا او همانند خون در بدن‏آدمى جريان دارد.«
سيد بن طاووس در كتاب اقبال روايت مى ‏كند از خلف بن ايّوب عامرى: كه چون ماه مبارك رمضان فرا مى ‏رسيد رنگ رخسار مبارك رسول خداصلى الله عليه وآله تغيير مى ‏كرد ونماز خواندنش زياد مى ‏شد و در دعا و درخواست از حق تعالى بسيار تضرع و زارى مى ‏نموده و از خداترسان بود. مرحوم صدوق از مرحوم سيدبن طاووس نقل نموده كه حضرت ادريس‏عليه السلام فرموده است: »وقتى وارد ماه رمضان شديد، پس وجودتان را از هر ناپاكى و پليدى پاك نماييد و روزه بگيريد فقط براى خدا، با دلى خالص و قلبى نورانى و منزه از افكار بدو زشت.«(55)
خداوند ماه رمضان را براى ضيافت برگزيد و بر ديگر ماهها برترى داد تا لنگرگاه ايمان در طول سال باشد. ماه رمضان ماه نجات از مهلكه‏ ها، ماه دگرگونى و تكامل، ماه عبادت، توبه، استغفار، ذكر و جهاد است. ماه رمضان اولش رحمت، وسطش مغفرت و پايانش خلاصى از آتش جهنم است.
»فانّ الشقّى من حرم غفران اللَّه ‏فى هذا الشهر العظيم«
پس شقى و دور از سعادت كسى است كه در اين ماه بزرگ از آمرزش‏ الهى محروم ماند«.
در خطبه‏ ى(56) شعبانيه كه پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله در آخرين جمعه ماه شعبان و در آستانه مبارك رمضان ايراد فرمودند نيز پيرامون ماه رمضان مطالبى بسيار ارزشمند وجود دارد. كه به طور مختصر به چند مورد اشاره مى‏ شود:
الف( امتيازات ماه رمضان
1- ماه خدا 2- برترين ماه‏ها 3- روزهاى آن بهترين روزها
4-شب‏هاى آن بهترين شب‏ها 5-ساعتهاى آن بهترينن ساعتها
ب( ارتباط با خدا و تقويت اين نوع ارتباط.
1- مسئلت نمودن از خدا با صدق نيت و قلبى پاك.
2- يادآورى قيامت 3- توبه نمودن از گناهان 4- دعا 5- استغفار
ج( وظايف ما در ماه رمضان
1- دلجويى مالى از فقرا و مساكين 2-احترام بزرگترها
3- ترحم نسبت به كوچكترها 4-صله رحم 5-حفظ زبان
فضيلت شبهاى قدر
از امور مهم ماه رمضان شب قدر است و آن شبى است كه بهتر از هزار ماه است و در اخبار آمده است كه آن شب بهتر از جهاد هزار ماه است و بهتر از سلطنت هزار ماه است، و عبادات آن بهتر از عبادات هزارماه است. شب قدر، شب شريفى است كه ارزاق بندگان خدا و مرگ‏هاى آنان و ساير امور خير و شرّشان در آن شب، معين و مقدّر مى‏ گردد و در آن شب قرآن نازل شده و به تصريح قرآن شب با بركت و مباركى است كه در سوره‏ ى دخان آيه 3 چنين آمده است:
»انا انزلناه فى ليلة مباركة« در اخبار اهل بيت آمده است كه ملائكه در شب قدر فرود مى ‏آيند و بر روى زمين پراكنده مى‏ شوند و بر مجالس مؤمنان گذر مى‏ كنند و به آنها سلام مى ‏دهند و بر دعاى آنها تا طلوع فجرآمين مى‏ گويند. و در روايت است كه خداى متعال در اين شب دعاى هيچ كس را رد نمى‏ كند مگر دعاى عاق والدين و قطع رحم كننده و شراب خوار و كسى كه در دلش دشمنى مؤمنى باشد.
در روايت ديگرى آمده است كه حضرت موسى عليه السلام گفت:

الهى! من قرب تو را خواهانم، خداوند فرمود: قرب من براى كسى است كه در شب قدر بيدار بماند. عرض كرد الهى من رحمت تو را خواهانم، فرمود: رحمت من براى كسى است كه در شب قدر به افراد مسكين رحم كند، عرض كرد الهى من گذشتن از صراط را مى‏خواهم، فرمود: اين براى كسى است كه در شب قدر صدقه دهد، عرض كرد: من درختان بهشت را تمنا دارم، فرمود: اين براى كسى است كه دو ركعت نماز در شب قدر بگذارد.
در اخبار و روايات، شب‏هاى نيمه‏ ى شعبان، نوزدهم، بيست و يكم و بيست ‏وسوم ماه رمضان به عنوان شب قدر معرفى شده است و با فضيلت‏ ترين آنها شب بيست‏ وسوم است كه شب جُهنّى مى ‏باشد و امضاى در اين شب غير قابل تغيير و تبديل است و به احتمال قوى، شب بيست ‏وهفتم نيز از شب‏هاى قدر است ولى از مجموع روايات و گفتارها چنين استفاده مى‏ شود كه شب قدرى كه بهتر از هزار ماه است، شب جهنّى است، و هر كس كه مى ‏خواهد رعايت احتياط كند، بايد بين اين پنج شب جمع نمايد.(57)
شب قدر و رمضان
شب قدر، يكى از ليالى ماه مبارك رمضان است و اين مطلب از آيات قرآن به خوبى استفاده مى ‏شود، چرا كه در سوره‏ى قدر نزول قرآن را در شب قدر مى ‏داند: »انّا انزلناهُ فى ليلةالقدر« و از طرفى در سوره‏ ى بقره نزول قرآن را در ماه مبارك رمضان اعلام مى‏ دارد: »شهر رمضان الذى انزل فيه القرآن« سوره بقره آيه 185. لذا معلوم مى ‏شود كه ليلةالقدر يكى از ليالى ماه مبارك رمضان مى‏ باشد كما اين كه در آيه‏ى ديگرى اين مطلب به طور سربسته بيان شده است.
»انا انزلناهُ فى ليلة مباركه انّا كَنا منذرين فيها يُفرقُ كلُ أمرٍ حكيم. أمراً من عندنا انّا كنّا مرسلين«( سوره دخان، آيه 2-5).
»همانا ما قرآن را در شب مباركى نازل كرديم همانا ما بيم دهندگان هستيم. در آن شب هر امر محكمى كه نزد ماست تفكيك و جدا مى ‏شود و ما فرستنده هستيم«.
در روايات شيعه، از شبهاى نوزدهم، بيست و يكم و بيست و سوم ماه مبارك رمضان به عنوان مصداق آن نام برده شده و تأكيد بيشترروايات بر روى دو شب اخير به خصوص شب »بيست و سوم« مى ‏باشد.( بحارالانوار، ج 97 باب ليلةالقدر.)

در روايات ديگرى اين سه شب را مراتب يك واقعيت دانسته‏ اند به گونه‏ اى كه شب نوزدهم »تقدير«، شب بيست و يكم »ابرام« و شب بيست و سوم، شب »امضاء« است.(المیزان ج20)

سرّ مخفى ماندن شب قدر
اين كه چرا شب قدر به صورت معين و مشخص در روايات نيامده بلكه به صورت مبهم باقى مانده، شايد سرّ اصلى آن همين است كه اگر مردم، شب قدر را به طور مشخص مى ‏شناختند از فيوضات ساير ليالى محروم مى ‏شدند و آنها را جدّى نمى ‏گرفتند كما اينكه اميرالمؤمنين‏عليه السلام به همين دليل استفاده مى فرمايند:
»...و لَست اشُكُّ انَّ اللَّه انّما يسترها عنكم نظراً لكم لانّكم لوْ علمكموها عملتم فيها و تركتم غيرها...«
»من شك ندارم ك خداوند شب قدر را به خاطر توجه به شما، مخفى كرده چرا كه اگر آن را به شما ياد مى ‏داد در آن شب به اعمال نيك مى‏ پرداختيد و شبهاى ديگر را رها مى ‏كرديد.«( بحارالانوار، ج 97، باب ليلةالقدر.)

[ بازگشت به مقالات | صفحه اصلی بخش مقالات ]